RSS
 

Tajna Organizacja Nauczycielska

04 lut

Wybuch wojny nie pozwolił na rozpoczęcie nowego roku szkolnego z dniem 1 września 1939 roku. W Otwocku zamknięto w drugiej połowie października 1939r. jedyną wówczas szkołę średnią – Prywatne Uzdrowiskowe Gimnazjum i Liceum.

Na otwarcie gimnazjum nie uzyskano pozwolenia do końca okupacji hitlerowskiej. W Szkole Powszechnej nr 1 na parterze zakwaterowano wojsko, później mieścił się tam magazyn zbożowy. Zarządzeniem starosty powiatowego z dnia 14 marca 1940 roku budynek, w którym była dotychczas Szkoła Powszechna nr 2 (przy ul. Karczewskiej 31, kształcąca przed wybuchem wojny dzieci żydowskie), przeznaczono na pomieszczenie dla mającej powstać w Otwocku szkoły niemieckiej.

Choć działania wojenne w 1939 roku ustały, nie wrócili do swych domów i szkół niektórzy nauczyciele. Wielu z nich stało się później ofiarami barbarzyńskiego terroru hitlerowskiego. Wielu straciło pracę i musiało ukrywać się przed okupantem. Kolejnym elementem polityki wynaradawiania było skonfiskowanie podręczników szkolnych nauki do języka polskiego, historii i geografii. Dzieci miały zdobywać informacje o kraju i świecie z czasopisma „Ster”, które służyło władzom okupacyjnym do szerzenia swojej ideologii.

Program nauczania, z ograniczoną przez okupanta nauką języka polskiego, historii i geografii, był z reguły uzupełniany przez wychowawców. Nauczyciele wykonywali swoje obowiązki, pracując w szkole oraz dodatkowo z dziećmi w tajnych zespołach, które spotykały się w ich mieszkaniach lub w domach swoich wychowanków.

Tajne komplety funkcjonowały w oparciu o jawne szkolnictwo powszechne. Przy każdej z działających w owym czasie w Otwocku szkół podstawowych, tj. przy Szkole Powszechnej nr 1, nr 3, oraz nr 4, prowadzone było tajne nauczanie. Komplety te nie były w tych latach przez nikogo rejestrowane i nikt poza uczącymi nauczycielami nie sprawował nad nimi opieki. Sytuacja zmieniła się wyraźnie w roku szkolnym 1941/42. Wtedy powołano Tajną Organizację Nauczycielską i powołano łącznika tajnego nauczania. Był nim Wacław Brzeziński. Najbliższymi współpracownikami Brzezińskiego byli: Franciszek Adamski, Marian Barański i Tadeusz Parnowski.

W latach 1942/44 istniało w Otwocku 10 kompletów tajnego nauczania, Ze względu na bezpieczeństwo liczebność grupy, odbywającej naukę w mieszkaniu nauczyciela, z reguły nie przekraczała 10 uczniów. W wyjątkowych wypadkach, gdy dom usytuowany był na uboczu, liczba dzieci była nieco większa.

W pierwszych latach okupacji, gdy kontrola szkół była rzadka, realizowano w szkołach pełny, przedwojenny program nauczania. W późniejszym okresie, gdy wzmógł się terror okupanta, naukę przedmiotów zakazanych – języka polskiego, historii i geografii – prowadzono głównie na tajnych kompletach.

W roku 1942 udało się odzyskać skonfiskowane w 1940 roku podręczniki szkolne. Nastąpiło to w wyniku współpracy kierownika Szkoły nr 1 – Leona Scheibleta z zastępcą sekretarza Zarządu Miejskiego w Otwocku – Janem Hłasko.

Przy aktywnej pomocy chłopców z Szarych Szeregów, podręczniki przywieziono na sankach do szkół nr 1 i nr 3, a następnie rozdano je dzieciom. Posiadanie książek znacznie ułatwiło nauczanie. Opłata za naukę przedmiotów zakazanych wynosiła od 30-50 zł miesięcznie. Dzieci, których rodzice byli w trudnych warunkach materialnych, nie uiszczały żadnych opłat. Kilkakrotnie łącznicy otrzymywali z zarządu warszawskiego TON niewielkie sumy pieniężne na honoraria dla nauczycieli. Jednak nie rozwiązywało to kłopotów finansowych otwockich nauczycieli.

W czasie okupacji istniała w Otwocku także szkoła średnia. Została ona otwarta w wyniku starań nauczycielki Zofii Zemel. Była to prywatna szkoła handlowa, która w sierpniu 1942 roku została zlikwidowana, a w jej budynku, staraniem władz miejskich Otwocka, otwarta została obowiązkowa szkoła zawodowa. Zezwolenia na jej otwarcie udzielił gubernator dystryktu warszawskiego, pismem z dnia 22 września 1942 roku. Szkołę utrzymywał zarząd miejski. Jej uczniowie korzystali z pomocy naukowych szkoły handlowej. Dyrektorem placówki został Jan Główczyński, dotychczasowy dyrektor szkoły handlowej. Szkoła istniała do końca okupacji.

Początki tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej w Otwocku sięgają jesieni 1939 roku. Inicjatorami pierwszych tajnych kompletów gimnazjalnych byli nauczyciele: Jan Paulus i Zbigniew Minakowski. Pierwszy nauczał przedmiotów matematyczno-przyrodniczych, drugi przedmiotów humanistycznych. Kierownictwo tych kompletów nie było sprecyzowane. Każdy z uczących był odpowiedzialny za prowadzenie swoich przedmiotów. Współpraca Minakowskiego z Paulusem skończyła się z końcem czerwca 1940 roku. Od tego czasu powstają dwa, zupełnie niezależne ośrodki tajnego nauczania. Obok istniejących już ośrodków tajnego nauczania w 1940 roku powstają nowe: tajne komplety gimnazjalne pod kierunkiem Tadeusza Parnowskiego oraz komplety, w których uczyli nauczyciele uruchomionej za zezwoleniem Niemców „Handlówki” pod kierunkiem Jana Główczyńskiego. Na tajne komplety w zakresie szkoły średniej w Otwocku uczęszczało razem w latach 1939-1944 około 450 uczniów. Z tej liczby w roku szkolnym 1943/44 uczyło się w tajnych ośrodkach nauczania około 300 uczniów. W pracy tajnych kompletów, w zakresie szkoły średniej, brali udział następujący nauczyciele: Franciszek Adamski – jęz. łaciński; Natalia Adamska – język angielski; Leon Błażejewicz – matematyka i fizyka; Jan Główczyński – łącznik z władzami szkolnymi; Franciszek HiIczer – historia i geografia; Jan Marcinkiewicz – historia; Halina Parnowska – język polski: Tadeusz Parnowski – język polski; Zbigniew Minakowski – język polski, łacina i jęz. niemiecki; Jan Paulus – matematyka, fizyka, biologia, geografia; Leon Scheiblet – matematyka; Władysław Szczepański – geografia i matematyka.

Łącznikami tajnych władz oświatowych na poziomie szkolnictwa średniego byli Tadeusz Parnowski i Jan Główczyński. Zgodnie z instrukcją i wskazówkami TON-u, nauczano w zasadzie według programów przedwojennych.

Tragiczne losy nauczycieli z Otwocka i okolic w latach  wojny:

Wilhelm Babula – nauczyciel Szkoły Powszechnej nr 1 w Otwocku, przebywający cały okres wojny w niemieckim obozie jenieckim;
Wacław Brzeziński – kierownik Szkoły Powszechnej nr 3 w Otwocku, przebywający do 15 września 1939 roku w niemieckim obozie jenieckim;
Franciszek Czyż – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Gliniance, aresztowany w 1943 roku w czasie pełnienia obowiązków służbowych i więziony;
Czesław Czyżkowski – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Kątach, aresztowany i wywieziony w nieznanym kierunku, zaginął bez śladu;
Tadeusz Drecki – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Kołbieli, wywieziony na Pawiak;
Józef Duszczyk – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Kołbieli, wywieziony na Pawiak i zamordowany;
Feliks Fijałkowski – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Kołbieli, wywieziony na Pawiak i zamordowany;
Stanisław Grabowski – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Świdrze, zamordowany w Oświęcimu;
Józef Korcz – nauczyciel Szkoły Powszechnej nr 3 w Otwocku, redaktor tajnej gazetki pt. „Kronika”, aresztowany w czasie zajęć szkolnych, wywieziony do Majdanka i więziony w różnych obozach hitlerowskich;
Zygmunt Królski – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Karczewie, więziony w latach 1939-1942;
Teofil Lisiński – nauczyciel Szkoły Powszechnej nr 1 w Otwocku, zginął w 1942 roku;
Jan Rodzaj – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Warszawicach, wywieziony do Oświęcimia, skąd uciekł, poległ w Powstaniu Warszawskim;
Urban Wawrzynowicz – nauczyciel Gimnazjum i Liceum w Otwocku. Został zamordowany w Katyniu;
Jakub Winczakiewicz – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Karczewie, więziony w obozie hitlerowskim w 1939 roku;
Henryk Witek – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Sobieniach-Jeziorach, aresztowany w 1943 roku i zamordowany na Pawiaku.

 
Komentarze (2)

Napisane przez w kategorii Bez kategorii

 

Dodaj komentarz

 

 
  1. ~Aleksandra Witak

    2 grudnia 2015 o 16:32

    Henryk Witak nie Witek, to był mój dziadek :) pozdrawiam serdecznie :)

     
  2. ~Janusz

    15 maja 2017 o 18:41

    Co do Wilhelma Babuli, mama mi przekazała, że wrócił z niewoli i był jej wychowawcą. Musiało to być jeszcze za okupacji. Był muzykiem. Po powrocie ożenił się z nauczycielką.